- Tác giả: Kỳ Phong
- Đăng ngày: 09/10/2025
Tôi hầu như không thể tìm thấy các ghi chép về phong cách Nhiệt đới trong những cuốn sách lịch sử ngành Kiến trúc Cảnh quan. Vì nó ít được chú ý, vì nó chưa có nhiều đóng góp hay vì nó còn quá mới? Tôi không dám khẳng định khi chưa có trong tay những số liệu thống kê đầy đủ. Mà có khi, chính các sử gia của chúng ta cũng không tìm thấy những ghi chép về phong cách Nhiệt đới trong các tài liệu lịch sử nên nó đã bị bỏ qua một cách hoàn toàn thản nhiên. Và điều đó đã làm cho công việc của tôi trở nên khó khăn hơn, tôi không có một cột mốc cụ thể để nói về phong cách này, tôi chỉ có những mảnh sử rời góp nhặt từ nhiều nguồn khác nhau và tất cả chỉ nói về phong cách Nhiệt đới một cách gián tiếp. Có lẽ, cụm từ “phong cách Nhiệt đới” cũng là một sản phẩm của thời hiện đại giống như tình yêu lãng mạn hay thuở niên thiếu mộng mơ. Dẫu sao thì, tôi vẫn phải hoàn thành bài viết này với tất cả sự cẩn trọng cố hữu và tâm huyết dành cho ngành Cảnh quan.
Dự án La Veranda Resort – Silver Cloud Landscape
Dự án Silver Cloud Garden – Silver Cloud Landscape
Để bắt đầu cho chặng tiếp theo của hành trình khám phá các phong cách của một khu vườn, tôi muốn đưa ra một định nghĩa hay ít nhất là một khái niệm dành cho “phong cách Nhiệt đới”. Khi tôi đặt ra vấn đề này với những thực tập sinh của mình thì các bạn ấy đã cố gắng dùng các đặc điểm như: tươi tắn, nhiều màu sắc, rậm rạp, sử dụng vật liệu tự nhiên như gỗ và đá… để cho ra một khái niệm. Những đặc điểm ấy tuy có phần đúng nhưng lại chưa đủ để phân biệt phong cách Nhiệt đới với các phong cách cảnh quan khác, vì rõ ràng là phong cách Nông thôn Anh quốc (Cottage Garden style) cũng tươi tắn, nhiều màu sắc, rậm rạp… và phong cách Địa Trung Hải (Mediterranean style) cũng sử dụng vật liệu tự nhiên như gỗ và đá. Vậy đâu là đặc trưng không thể nhầm lẫn của phong cách Nhiệt đới? Xét về mặt bản chất, một khu vườn Nhiệt đới là một khu vườn được con người tạo ra với mong muốn tái hiện vẻ đẹp của rừng rậm Nhiệt đới trong chính môi trường sống của mình. Vậy nghĩa là, điều khiến cho phong cách Nhiệt đới không thể nhầm lẫn là vẻ ngoài được truyền cảm hứng từ rừng mưa Nhiệt đới. Bây giờ, hãy giữ chặt kết luận ấy trong đầu và cùng tôi dạo một vòng trong lịch sử văn minh thế giới để tìm xem:
Phong cách Nhiệt đới đã xuất hiện từ khi nào và khu vườn Nhiệt đới đầu tiên nằm ở đâu?
Chúng ta đã thống nhất với nhau rằng khởi nguyên của phong cách Nhiệt đới là những khu rừng mưa. Vậy phải chăng những cư dân bản địa của vùng Nhiệt đới là những người đầu tiên tạo ra một khu vườn cảnh mang phong cách này? Không, tôi không nghĩ như vậy. Không có một ghi chép cụ nào nói về một khu vườn rậm rạp như rừng già xuất hiện ở vùng Nhiệt đới trước thời Hiện đại, thậm chí là Hậu Hiện đại. Điểm qua một lượt các sử liệu thì vào thời Tiền sử, khi những cư dân vùng Nhiệt đới còn sử dụng công cụ bằng đá và sống bằng việc săn bắt, hái lượm thì những khu vườn chưa xuất hiện. Họ chỉ có rừng, những khu rừng nguyên sinh rậm rạp và trù phú. Đến thời Sơ sử, khi con người bắt đầu biết sử dụng kim khí và hình thành đời sống nông nghiệp thì những khu vườn ở vùng Nhiệt đới lại chỉ dùng để trồng lương thực. Và rõ ràng là vườn cảnh chỉ bắt đầu xuất kiện khi của cải thặng dư đã đủ nhiều để những người sở hữu phần lớn tư liệu sản xuất trong xã hội bắt đầu nghĩ đến chuyện thụ hưởng và những vùng dân cư đã đủ lớn để người ta không còn thấy mình đang sống giữa rừng già, nghĩa là khi mà các quốc gia nằm trong vùng Nhiệt đới bước sang Trung đại. Tới đây, cần phải lưu ý rằng những khu vườn cảnh đầu tiên đã xuất hiện ở Ai Cập và Lưỡng Hà từ thời Cổ đại nhưng cả hai khu vực ấy đều không nằm trong vùng Nhiệt đới. Đến đây, chúng ta đã tìm ra giai đoạn mà những khu vườn Nhiệt đới đầu tiên xuất hiện? Nếu bạn đang khẳng định điều đó thì tôi xin chia buồn vì có lẽ là bạn đã nhầm.
Hãy thử nhìn lại lịch sử của các nước Nhiệt đới một lần nữa, thận trọng và chi tiết hơn.
Nền văn minh sớm nhất bắt đầu ghi chép về Cảnh quan trong khu vực Nhiệt đới là Ấn Độ và những tài liệu đầu tiên nhắc đến vườn cảnh là những bộ sử thi được viết vào khoảng cuối thời đồ sắt (1800 – 200 năm trước công nguyên), khi mà Phật giáo mới xuất hiện và hệ thống Mahajanapadas bắt đầu được thiết lập. Trong hai bộ sử thi Ramayana và Mahabharata (được viết khoảng 600-500 năm trước công nguyên), các thành phố được mô tả là có đường rộng, nhà lớn, những khu vườn nở đầy hoa và những hồ nước tràn ngập sen. Nhưng lại chẳng có một dòng nào khẳng định những khu vườn ấy đang mô phỏng những cánh rừng nguyên sinh hay mang dáng dấp của một khu rừng. Có lẽ, chúng giống các hoa viên gọn gàng và nề nếp hơn những khu vườn tràn đầy sức sống hoang dã với nhiều loài cây khoe sắc. Đến khoảng thế kỷ III trước công nguyên, khi Phật giáo phát triển mạnh mẽ ở Ấn Độ, những khu vườn có quy mô lớn đầu tiên đã được kiến tạo bởi các vị tỳ kheo nhằm mục đích tô điểm cho các tu viện và tạo ra môi trường lý tưởng để thiền định. Nghệ thuật hoa viên phát triển trong thời đại này theo Phật giáo lan rộng khắp khu vực rồi vươn tầm ảnh hưởng đến Đông Nam Á, Trung Quốc và sau đó là Nhật Bản. Tuy nhiên, các sử liệu còn lại từ giai đoạn này đều không nói rõ về việc những khu vườn được phối kết như thế nào, có tuân thủ theo một bộ quy tắc cố định hay không. Tức là ta không có đủ căn cứ để đi đến kết luận về phong cách của những khu vườn thời Tiền – Sở sử ở Ấn Độ và các quốc gia chịu ảnh hưởng.
Các trường hợp tương tự cũng được ghi nhận ở các nền văn minh khác trong vùng Nhiệt đới, nghĩa là chẳng có sử gia nào ghi chép cụ thể về phong cách hay hình thức của một khu vườn. Chuyện này không đến nỗi khó hiểu vì khi mà giấy còn chưa được phát minh và việc ghi chép một đoạn văn có thể tốn rất nhiều công sức cũng như tiền của thì một tấm bia đồ sộ miêu tả đầy đủ một khu vườn rõ ràng là một thứ xa xỉ. Dĩ nhiên, nếu như tôi là một vị hoàng đế thời Sơ sử thì tôi sẽ ra lệnh thi công hẳn một vòng tròn đá như Stonehenge rồi cho khắc chi chít những đoạn văn mô tả các khu vườn mà tôi đang sở hữu. Nhưng cuối cùng thì tôi cũng chỉ là một cậu bé đang bơi giữa đống tài liệu để truy tìm dấu vết của vườn Nhiệt đới trong dòng chảy không ngừng của lịch sử…
Dự án Angsana & Dhawa Hồ Tràm – Silver Cloud Landscape
Sự xuất hiện có ghi chép của phong cách Nhiệt đới
Thời Cận đại
Nếu như bạn còn nhớ những bài học lịch sử mà thầy cô đã cố gắng hết sức để nhét vào trong đầu tụi học trò thì hẳn là bạn sẽ nhận ra tôi đang nói đến thời kỳ của những phát kiến địa lý, hay còn gọi là Thời đại Khám phá (Age of Discovery). Trong thời kỳ này, dưới sự thúc đẩy của nhu cầu thương mại và sự hỗ trợ của những tiến bộ về kỹ thuật hàng hải, rất nhiều nhà thám hiểm đã ra khơi, Bartolomeu Diasc đã đi từ châu Âu đến Ấn Độ Dương bằng đường biển, Christopher Columbus đã tìm ra châu Mỹ, Ferdinand Magellan và sau đó là Sebastián Elcano đã hoàn thành chuyến hải trình vòng quanh thế giới… Họ, những nhà thám hiểm, đã tìm ra nhiều vùng đất mới, xác lập nhiều tuyến đường giao thương, mang về châu Âu nhiều sản vật lạ và các mẩu chuyện khó tin về thế giới nằm bên ngoài những tấm bản đồ được vẽ từ thời Trung cổ. Và chính những câu chuyện khó tin ấy đã thúc đẩy các nhà khoa học lên đường, thu thập mẫu vật và kiểm chứng. Đến lượt mình, các học giả kiêm nhà thám hiểm mang về châu Âu hàng ngàn bản vẽ của các loài động – thực vật chưa từng được biết đến, những ghi chép cẩn thận, và xác thực hơn là: những mẫu vật còn sống, những hạt giống của hàng trăm loài cây đến từ vùng Nhiệt đới. Người Việt Nam chúng ta phát cuồn vì sự quyến rũ của những loài hoa Ôn đới thế nào thì người châu Âu cũng say mê vẻ đẹp của những chiếc lá đến từ vùng Nhiệt đới như thế. Rất nhiều người mong muốn sở hữu những loài cây Nhiệt đới trong khu vườn của mình hay ít nhất là một tập bản vẽ chi tiết để tự hào đặt lên kệ sách như một món đồ chơi thời thượng. Đặc biệt là tầng lớp quý tộc, họ sẵn sàng chi rất nhiều tiền để mua sách của Pierre-Joseph Redouté (1759 – 1840), Karl Friedrich Philipp von Martius (1794 – 1868)… tán gẫu hàng giờ liền về những chuyến thám hiểm, say sưa lắng nghe những câu chuyện là thường bên kia bờ đại dương. Không ít người trong số họ đã sẵn lòng chi rất nhiều tiền để sở hữu một mẫu vật sống hay thậm chí là làm hẳn một căn nhà kính rộng lớn chỉ để trồng các loài cây đến từ vùng Nhiệt đới như đã từng làm với các loài thuộc chi Citrus.
Dự án Villa Xuân Thủy – Silver Cloud Landscape
Dự án Pet Me Coffee – Silver Cloud Landscape
Vào thế kỉ XIX, khi nhà kính dần trở thành một không gian công cộng và sự tiến bộ về kỹ thuật đã cho phép các kỹ sư xây dựng những căn nhà kính đủ cao để trồng các loài cây thuộc họ Cau (Arecaceae) thì vương quốc Anh bắt đầu hành động. Họ không chỉ mang hàng ngàn cổ vật từ khắp nơi trên thế giới về trưng bày trong Bảo tàng Anh (The Bristish Museum) mà còn đem cả cánh rừng Nhiệt đới đến Vườn Thực vật Hoàng gia Kew (Royal Botanic Gardens, Kew) để phô trương thanh thế. Sự xuất hiện của một căn nhà kính trồng toàn những loài cây “kỳ lạ” không chỉ thể hiện sự “vươn xa” của vương quốc Anh trên con đường thực dân mà còn nói lên sự kiểm soát tuyệt đối của chính quốc với môi trường và hệ thực vật của các nước thuộc địa. Thời điểm này, những ngôi nhà kính trồng toàn cây Nhiệt đới được nhắc đến nhiều tới nỗi trong tiếng Anh, người ta đã tạo ra hẳn một từ để nói về chúng, và đó là:
Palm house (nhà cọ)
Đến đây, chúng ta hoàn toàn có thể thống nhất với nhau rằng những khu vườn Nhiệt đới đầu tiên đã xuất hiện vào thế kỷ XIX dưới dạng palm houses – những căn nhà kính đủ cao để trồng các loài cây thuộc họ Cau (Arecaceae) với không gian mô phỏng một khu rừng Nhiệt đới. Tuy nhiên, câu trả lời chung chung này hẳn là không thỏa mãn sự tò mò của phần lớn đọc giả và làm mọi người cảm thấy khó chịu vì đã tốn công đọc một bài viết rất dài nhưng lại chẳng tìm thấy một thông tin rõ ràng và cụ thể trả lời cho câu hỏi phong cách Nhiệt đới đã xuất hiện từ khi nào và khu vườn Nhiệt đới đầu tiên nằm ở đâu. Để mình không bị bóc phốt trên các diễn đàn về Cảnh quan và trang silvercloudlandscape.com này không bị spam tập thể, tôi sẽ lục tung đống tài liệu một lần nữa để tìm ra câu trả lời chính xác dù cặp mi mắt đã nặng trĩu như hai quả tạ đơn treo lơ lửng.
Dự án Vườn trong nhà kính – Silver Cloud Landscape
Thật ra, khi chúng ta đã khoanh vùng được đối tượng cụ thể là palm house thì việc trả lời câu hỏi trên không còn khó khăn nữa, chúng ta chỉ cần tìm ra căn palm house đầu tiên được khánh thành là xong. Theo bạn thì căn palm house tên gì? Nếu bạn đang nghĩ tới cái căn to đùng trong Vườn Thực vật Hoàng gia Kew mà tôi nhắc tới ở trên thì bạn lại sai rồi, đó chỉ là căn palm house thứ hai được đưa vào sử dụng trên thế giời. Căn palm house đầu tiên được khánh thành là căn nằm trong Vườn Thực vật Belfast (Belfast Botanic Gardens) ở Bắc Ireland. Nó được thiết kế bởi Charles Lanyon, thi công bởi Richard Turner và hoàn thành vào năm 1840, nghĩa là sớm hơn 8 năm so với căn palm house của Vườn Bách thảo Hoàng gia tại Kew (khánh thành năm 1848).
Sau gần 200 năm, cả căn hai palm house của Vườn Thực vật Belfast và Vườn Thực vật Hoàng gia Kew đều vẫn còn hoạt động. Như thuở ban đầu, chúng vẫn đang nuôi dưỡng một khu rừng Nhiệt đới bên trong những tấm kính được nâng đỡ bởi giàn thép sơn trắng. Bước qua cánh cửa cầu kì của một trong hai căn palm house nói trên, bạn sẽ bắt gặp bộ sưu tập đồ sộ các loài thực vật Nhiệt đới được phối kết như thể đang sống trong tự nhiên, những con đường lát đá, cầu thang và thác nước nhân tạo. Và bạn sẽ nhanh chóng nhận ra sự khác biệt giữa palm house và một khu vườn Nhiệt đới hiện đại vì rõ ràng là chúng được phối kết theo hai tinh thần khác nhau với những loài cây cũng ít nhiều khác biệt. Vậy sự khác biệt ấy từ đâu mà có? Phải chăng vườn Nhiệt đới đã thay đổi theo thời gian và biến thiên cho phù hợp với nhu cầu hưởng dụng của thị dân? Quá trình ấy diễn ra như thế nào? Và đâu là những thay đổi tạo nên vườn Nhiệt đới Đương đại? Tôi sẽ rất vui nếu lần này chính các đọc giả thân mến vào trả lời giúp tôi trong mục bình luận. Hãy lên tiếng để cùng tôi nói sâu hơn về chủ đề này nhé. Và tôi là Kỳ Phong, hẹn gặp các bạn ở số tiếp theo của chuyên mục “Chuyện cảnh quan”.
Kỳ Phong
Dự án Silver Cloud Garden – Silver Cloud Landscape
