Trong thiết kế cảnh quan, tự nhiên hoá đặt ra một nền tảng quan trọng: không áp đặt hình thức lên nơi chốn, mà tổ chức không gian dựa trên các quá trình sinh thái nền tảng như địa hình, thủy văn, thổ nhưỡng và sự vận hành của thảm thực vật theo thời gian. Cách tiếp cận này giúp cảnh quan hoạt động như một hệ thống sống, trong đó hình thức không gian hình thành như hệ quả của những điều kiện tự nhiên sẵn có, thay vì là mục tiêu được xác lập trước.

Tuy nhiên, trong thực hành thiết kế, cảnh quan hiếm khi chỉ bao gồm các yếu tố tự nhiên thuần túy. Những cấu phần nhân tạo như pavilion, lối đi, bờ nước, mặt bằng sử dụng hay các cấu trúc không gian phục vụ con người vẫn luôn hiện diện, ngay cả trong những dự án theo đuổi tư duy tự nhiên hoá triệt để. Khi đó, vấn đề không còn nằm ở việc có nên can thiệp hay không, mà chuyển sang một câu hỏi khác, tinh tế hơn: khi cần tạo hình, hình khối nhân tạo nên được tổ chức như thế nào để không phá vỡ mạch tự nhiên đã được thiết lập?

Đường dạo được tổ chức như dòng chảy của nước, len lỏi giữa các mảng không gian và hình thành nhịp di chuyển tự nhiên. (Ảnh: Sưu tầm)

Từ hình thái tự nhiên đến mắt xích tạo hình trong tư duy thiết kế

Phỏng tác có thể được hiểu như một lớp tiếp cận nằm ở giao điểm giữa mô phỏng tự nhiên và tự nhiên hoá. Nó tiếp nhận hình thái từ tự nhiên, nhưng không dừng ở việc tái hiện hình ảnh, đồng thời cũng không tự mang nhiệm vụ tổ chức hay duy trì các quá trình sinh thái. Trọng tâm của phỏng tác nằm ở tầng hình thức, nơi các đặc điểm tạo hình của tự nhiên – đường cong, nhịp điệu, tỷ lệ, sự chuyển tiếp mềm giữa các bề mặt và cao độ – được quan sát, trừu tượng hoá và chuyển hoá thành hình khối, đường nét và cấu trúc không gian.

Little Island hình thành như một chiếc lá nổi trên mặt nước, được cố định bởi những “chậu cây” bê tông khổng lồ. (Ảnh: Sưu tầm)

Trong nhiều nghiên cứu về thiết kế đương đại, morphology (hình thái học) được xem như một hệ quy chiếu tạo hình, thay vì một kho hình ảnh để sao chép. Hoa, lá, cánh sen, gợn sóng mặt nước hay địa hình uốn lượn không được đưa vào thiết kế như biểu tượng trang trí, mà như những cấu trúc hình thái hàm chứa logic thị giác và không gian đã được hình thành qua tự nhiên. Phỏng tác, theo đó, giữ lại những đặc điểm tạo hình cốt lõi để hình thức nhân tạo hòa nhập vào tổng thể không gian.

Địa hình ruộng bậc thang như một mô thức hình thái, cung cấp logic phân tầng và nhịp điệu cho tổ chức không gian nhân tạo. (Ảnh: Sưu tầm)

Đặt trong chuỗi tư duy thiết kế của Silver Cloud, phỏng tác được xem là bước tiếp theo sau tự nhiên hoá. Khi các điều kiện nền đã được tổ chức hợp lý, thiết kế chuyển sang giải quyết tầng hình thức: cách hình khối nhân tạo xuất hiện trong không gian để không trở thành yếu tố áp đặt. Ở vị trí này, phỏng tác đóng vai trò như mắt xích tạo hình, nơi các nguyên tắc đã có được chuyển hoá thành hình thức cụ thể, giúp thiết kế xuất hiện đúng chỗ, đúng mức, thay vì trở thành lớp hoàn thiện mang tính trang trí.

Áp dụng phỏng tác trong thiết kế

Trong thực hành thiết kế, phỏng tác dựa trên việc nhận diện và diễn giải các nguyên lý hình thái của tự nhiên, thay vì bắt đầu từ hình dáng đơn lẻ. Từ những nguyên lý đó, hình thức được phát triển thông qua tổ chức cao độ, nhịp không gian và cấu trúc bề mặt, trước khi trở thành đường nét kiến trúc cụ thể. 

Với những khu đất có độ dốc rõ, tư duy tổ chức cao độ có thể gợi đến cách ruộng bậc thang được hình thành: địa hình không bị san phẳng hay cắt gãy, mà được chia thành các mặt bằng nối tiếp, bám theo độ dốc tự nhiên. Trên nền tổ chức đó, lối đi được bố trí men theo các cao độ đã xác lập, kéo dài nhịp di chuyển theo địa hình thay vì cắt ngang dốc. Mặt nước, nếu có, cũng được đặt vào các khoảng thấp phù hợp, đóng và mở theo cấu trúc địa hình để giữ sự liên tục của không gian. Phỏng tác là phương thức chuyển hoá cấu trúc tự nhiên của nơi chốn thành đường nét thiết kế.

Cao độ được tổ chức theo nhịp phân tầng, phỏng tác từ cấu trúc ruộng bậc thang, giúp chuyển tiếp độ dốc mềm và liên tục. (Ảnh: Sưu tầm)

Những nguyên tắc này được thể hiện rõ ràng nhất khi phỏng tác chạm tới các cấu trúc có hình khối cụ thể. Pavilion có thể được tổ chức dựa trên logic của gân lá, nơi các nhánh kết cấu lan tỏa từ một trục chính. Mái che được cách điệu từ hình thái của lá, hoa hay đóa sen, không phải để mô phỏng hình ảnh, mà để khai thác tỷ lệ, nhịp điệu và hướng mở vốn đã được tự nhiên kiểm chứng trong việc che phủ, dẫn sáng và thông gió.

Các cấu trúc pavilion, bồn cây và lối dạo trên mặt nước được phỏng tác từ hình thái chiếc lá. (Ảnh: Sưu tầm)

Ở các không gian mở, phỏng tác tiếp tục thể hiện qua cách tổ chức mặt bằng và lối di chuyển. Những hình thái như mạng nhện, vân gỗ hay cấu trúc phân nhánh của rễ cây trở thành tham chiếu cho việc tổ chức giao thông, bố trí công năng và các lớp không gian chồng xếp. Nhờ đó, hình khối kiến trúc không xuất hiện như một lớp bổ sung tách rời, mà như phần tiếp nối của ngôn ngữ hình thái đã được thiết lập từ đầu.

Phỏng tác từ gân lá, tán cây và vân sinh trưởng: các nguyên lý hình thái tự nhiên được chuyển hoá thành kết cấu mái và mặt sàn. (Ảnh: Sưu tầm)

Điểm cốt lõi của phỏng tác trong cách làm này nằm ở việc giữ giữ lại trật tự tạo hình đã được hình thành từ tự nhiên, dù đó là địa hình, bề mặt hay cấu trúc phân lớp của các dạng hình thái sống. Đường cong, cao độ hay nhịp gấp trong thiết kế không nhằm tạo hình cho đẹp mắt, mà xuất phát từ cách người thiết kế đọc và chuyển hóa những trật tự hình thái của tự nhiên vào cấu trúc không gian nhân tạo.

Không gian nghỉ ngơi thư giãn được phỏng tác từ cấu trúc vỏ sò, khai thác logic xếp lớp và nếp gấp tự nhiên. (Ảnh: Sưu tầm)

Trong cách tiếp cận của Silver Cloud, phỏng tác giúp hình khối được đặt vào không gian dựa trên những cấu trúc hình thái đã được nhận diện từ tự nhiên. Hình thức trong trường hợp này không nhằm tạo điểm nhấn độc lập, mà đóng vai trò ổn định và liên kết các thành phần của cảnh quan. 

Tuy nhiên, cảnh quan là một thực thể không đứng yên. Khi thiết kế bắt đầu quan tâm đến khả năng vận hành, thích ứng và biến đổi của không gian theo thời gian, hình thức thôi không còn là điểm dừng của tư duy. Những câu hỏi tiếp theo vì thế tự nhiên mở ra, vượt khỏi phạm vi của tạo hình, hướng tới cách cảnh quan tiếp tục sống sau khi hình khối đã hoàn thành.